GII 2026 chỉ ra khoảng cách từ xuất khẩu đến làm chủ công nghệ

Theo Thứ trưởng Hoàng Minh, chỉ số GII 2026 ghi nhận Việt Nam dẫn đầu về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao nhưng nguồn thu từ sở hữu trí tuệ còn thấp, cho thấy cần nâng năng lực làm chủ công nghệ.

Thông tin được Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh nêu tại hội thảo giới thiệu Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2026 và kết quả của Việt Nam chiều 12/10.

Năm 2026, Việt Nam xếp hạng 43/139 quốc gia/nền kinh tế, tăng một bậc về chỉ số GII so với năm trước. Ông cho biết, GII đã cung cấp bức tranh tổng thể, cho thấy điểm mạnh và điểm yếu của Việt Nam trong phát triển kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điểm mạnh là khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả. Việt Nam xếp thứ 54 khi xét nhóm chỉ số đầu vào đổi mới sáng tạo và 35 về đầu ra. Theo ông, dù nguồn lực còn hạn chế so với nhiều quốc gia, Việt Nam đã tạo được kết quả từ những nỗ lực cải thiện thể chế, môi trường kinh doanh, đầu tư. Kết quả thể hiện ở việc Việt Nam duy trì hai chỉ số đứng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và hàng hóa sáng tạo trong tổng giao dịch thương mại tiếp tục dẫn đầu thế giới.

Tuy nhiên, điểm yếu là năng lực làm chủ công nghệ chưa tương xứng với thành tích xuất khẩu. Thu nhập từ sở hữu trí tuệ chỉ xếp thứ 110, trong khi việc làm sử dụng nhân lực trình độ cao mới chỉ chiếm 11% tổng việc làm, đứng hạng 100. Theo Thứ trưởng, số liệu cho thấy mức độ tham gia vào chuỗi giá trị và năng lực công nghệ cần cải thiện.

Theo Thứ trưởng, "cần chuyển đổi từ lắp ráp sản phẩm do nước ngoài thiết kế sang tự thiết kế, sở hữu và kinh doanh công nghệ, phát triển thương hiệu trong nước và kết nối doanh nghiệp Việt với chuỗi giá trị toàn cầu".

Thứ trưởng Hoàng Minh phát biểu tại hội thảo giới thiệu Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2026 chiều 12/10. Ảnh: Nam Nguyễn

Chỉ số GII ghi nhận thu nhập từ tài sản trí tuệ thấp cũng cho thấy khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu của Việt Nam còn hạn chế. Để cải thiện, Thứ trưởng cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và phát triển nguồn vốn dài hạn. Mục tiêu để các trường đại học, viện nghiên cứu có thể hình thành doanh nghiệp spin-off từ kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ. Doanh nghiệp công nghệ chuyên sâu có thể cần 10-15 năm để phát triển công nghệ, cần nguồn vốn theo các giai đoạn phát triển. Trong khi đó, các quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước mới hình thành, quy mô nhỏ so với khu vực.

Ông Sacha Wunsch-Vincent, chuyên gia cao cấp của Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO), đồng tác giả báo cáo GII, đánh giá Việt Nam đã tận dụng tốt quá trình tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, bước chuyển tiếp theo từ lắp ráp sản phẩm được thiết kế ở nơi khác sang tự thiết kế, sở hữu và kinh doanh công nghệ, thương hiệu Việt.

Ông Sacha Wunsch-Vincent, chuyên gia cao cấp của WIPO và đồng tác giả báo cáo GII trao đổi trực tuyến tại hội thảo. Ảnh: Nam Nguyễn

Theo ông Wunsch-Vincent, Việt Nam cần giải quyết các vấn đề về nhân lực và nghiên cứu, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và trong nước, vốn và thể chế.

Hiện nguồn nhân lực và nghiên cứu là chỉ số đầu vào có thứ hạng thấp nhất của Việt Nam (thứ 79). Dữ liệu GII 2026 ghi nhận chi R&D khoảng 0,4% GDP. Chuyên gia WIPO cho rằng, đây là chỉ số cần cải thiện để tạo ra năng lực cho doanh nghiệp trong nước, bởi nếu thiếu đội ngũ và hoạt động R&D, doanh nghiệp khó tiếp nhận tri thức khoa học công nghệ từ viện, trường để phát triển sản phẩm. Khoảng cách từ mức chi được ghi nhận đến mục tiêu 2% GDP năm 2030 cũng đặt ra yêu cầu về lộ trình đầu tư.

Với khu vực FDI, ông Wunsch-Vincent gợi ý, cần tận dụng sự hiện diện của các công ty nước ngoài trong lĩnh vực công nghiệp, công nghệ cao, bán dẫn để phát triển các nhà cung ứng nội địa và đội ngũ nhân lực kỹ năng cao. Kết quả cần đạt được, Việt Nam từng bước đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất.

Thách thức tiếp theo là vốn cho doanh nghiệp non trẻ, đặc biệt những công ty phát triển từ nghiên cứu chuyên sâu. Các doanh nghiệp này có thể cần 5-15 năm để kiểm chứng công nghệ, phát triển mẫu thử, hoàn tất thủ tục và mở rộng sản xuất trước khi có doanh thu. Chuyên gia WIPO nhấn mạnh, cần có nguồn tài trợ cho các giai đoạn từ chứng minh tính khả thi đến thử nghiệm và triển khai thương mại. Quyền sở hữu trí tuệ cũng phải rõ ràng để doanh nghiệp có thể hợp tác, chuyển giao và thu hút đầu tư.

Về thể chế, ông Wunsch-Vincent lưu ý, bên cạnh kết quả hoàn thiện chính sách, quy định pháp luật đã đạt được, cần theo dõi hiệu quả thực thi chính sách đối với các văn bản đã ban hành trong thời gian gần đây.

Dây chuyền hàn robot tại nhà máy Thaco Mazda, Đà Nẵng, tháng 12/2025. Ảnh: Văn Minh

Thứ trưởng Hoàng Minh cho biết việc Việt Nam tăng 33 bậc, từ hạng 76 vào năm 2013 lên thứ 43 năm nay, cho thấy mức độ cải thiện của Việt Nam về đổi mới sáng tạo được thế giới ghi nhận. Ông cho biết, các yếu tố mà GII chỉ ra sẽ tiếp tục được sử dụng trong công tác chỉ đạo, điều hành, góp phần đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Tại hội thảo, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ và chuyên gia từ Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới bàn về ý nghĩa của kết quả GII và hàm ý chính sách với Việt Nam để cải thiện hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo. Việt Nam đặt mục tiêu xếp hạng 40 thế giới về GII vào năm 2030.

GII là công cụ uy tín, đánh giá thông qua 79 chỉ số thành phần, phản ánh năng lực đổi mới sáng tạo, mức độ phát triển kinh tế - xã hội dựa trên khoa học, công nghệ của mỗi quốc gia, đồng thời giúp chỉ ra điểm mạnh và hạn chế trong quá trình phát triển. Từ năm 2017, Chính phủ sử dụng GII như công cụ quản lý, phân công từng bộ ngành phụ trách các chỉ số cụ thể. Theo kết quả khảo sát năm 2025-2026 của WIPO, có 93 quốc gia thành viên sử dụng kết quả GII trong xây dựng các chiến lược, chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nam Nguyễn